Борынгы Кытай "пыяла"сы: бер гасырлык археология танып белүне яңадан яза, башта Чжоу династиясе пыяла җитештерә алган.

Пыялага килгәндә, күп кенә кытай халкы үкенү хисе белән тулы дип санала, чөнки борынгы Мисыр, Көнбатыш Азия һәм Европа пыяладан күптәннән бирле файдалана алганнар, ә Кытай аны Мин һәм Цин династияләре чорында ясаган кебек. Пыяла куллануның киң колачлы булуы аркасында, кайбер вакыт сәяхәте язучылары борынгы заманнарда пыяла ясап акча эшләү өчен һәрвакыт хәйләләр уйлап табалар.

Шулай да, соңгы гасыр археологиясе борынгы Кытайның пыяла ясауга гына түгел, ә Чжоу династиясе чорында ук сәләтле булуын күрсәткәне аз билгеле. Алар арасында хәтта Үтә күренмәле пыяла Тан династиясе чорында Шэньсидагы Цао Цао кабиләсе каберләрендә һәм Фамен гыйбадәтханәсендә табылган әйберләр. Аннары, өч археологик очрак аша борынгы кытай пыяласы турында сөйләшик. Борынгы пыяла пыяла да үз эченә ала, ләкин ул пыяла турында гына түгел.

Беренчедән, Чжоу династиясе инде пыяла җитештерә алган.

Пыяла барлыкка килүе серле түгел, ә керамика һәм металлургия процессларының өстәмә продукты, ул чистартыла һәм охшаш пыяла әйберләренә эшкәртелә. Шулар арасында металлургия дә керамика ясауның өстәмә продукты булып тора.

Пыяла тотрыксыз структуралы аморф материал булганлыктан, ул табигый асылташлар һәм нефрит кебек кристалл материаллардан аерылып тора. Шуңа күрә мич температурасы таләпләре билгесез, ләкин билгеле бер температура диапазонында аның пластиклыгы бар. Кайбер интернет кулланучылары Көнбатышта пыяла җитештерелә ала дип саныйлар, шуңа күрә мич температурасында чуен эретү мөмкин дип фаразлыйлар, бу дөрес түгел.

Ся династиясе чорында ук Кытайда мич температурасы 1200 градус Цельсийга җиткән иде, һәм гади фарфорны яндырырга мөмкин иде. Шул ук вакытта борынгы Кытайда чүлмәк сәнәгате яхшы үсеш алган, ә Шан династиясендә бронза сәнәгате дә яхшы үсеш алган. Шуңа күрә борынгы кытай халкының пыяла ясый алуы гадәти хәл, гәрчә бүгенге көндә табылган иң беренче пыяла әйберләре Чжоу династиясе чорында булса да. Югарыдагы рәсемдә Кытайда алдынгы керамик металлургия технологиясе бар, ул алдынгы мич конструкциясе белән бәйле һәм мичнең югары һәм бердәм җылыту температурасына ирешә ала.

Хубейның Суйчжоу шәһәрендәге Цзэн Хоййи кабереннән натрий кальций силикаты пыяласына караган 100 дән артык энә күзлеге мончагы табылган. Шуңа күрә күп галимнәр Цзэн Хоййиның энә күзе Көнбатыш Азиядән килеп чыккан дип саныйлар. Ләкин Цзэн Хоййи пыяла мончакларыннан алда Кытайда пыяла булган, мәсәлән, борынгы Кытайның уникаль калий кальций силикаты пыяласына караган Юэ патшасы Гоцзянь кылыч рамына пыяла урнаштырылган булган.

Сугышчан дәүләтләр чорыннан соң, Кытай кургаш барий силикаты пыяла дип аталган уникаль пыяла төрен уйлап тапкан, ул гадәттә "кургаш барий пыяла" дип атала, ул халыкара дәрәҗәдә борынгы Кытайдагы иң уникаль пыяла системасы дип танылган. Хунаньның Чанша шәһәрендәге 110 нан артык Чу каберлегендә 130 дан артык глазурьланган нефрит кисәге табылган, шул исәптән конг, боҗра, энҗе һәм торба. Алар арасында глазурьланган нефрит ярым үтә күренмәле һәм кургаш барий пыяласыннан ясалган.

Шуңа күрә, пыяла Көнбатыш уйлап табуы түгел, һәм Чанша да пыяла уйлап табуның иң беренче төбәкләренең берсе. Ул уйлап тапкан кургаш барий пыяласы Көнбатыштагы натрий кальций пыяласы белән бик нык аерылып тора. Алар арасында Кытайның натрий кальций пыяласы булмавы сәбәбе - охшаш флюслаштыручы матдәләр өчен табигый натрий карбонаты (табигый сода көле) чималларының җитмәве белән бәйле, һәм моның технология белән бәйләнеше аз.

1974 елдан 1977 елга кадәр, якынча 170 елында, Аньхой провинциясенең Бочжоу шәһәрендәге Цао кабиләсе зиратында, дөньядагы иң борынгы биш ясалма пыяла яссы кабарынкы линза табылган. Кайбер кырыйларында бакыр даты булган, бу линзаларның, мөгаен, бакыр рамнарга урнаштырылган булуын күрсәтә.

Бу биш оптик линзага карата тиешле тикшеренүләр шуны күрсәтә: беренчедән, алар югары үтә күренмәлелеккә ия, эчендә кечкенә күбекләр генә бар, һәм зурайту һәм фокуслау эффектлары бик яхшы, бу борынгы кешеләрнең алдынгы җитештерү техникаларын һәм билгеле бер оптик белемнәрне үзләштергәннәрен күрсәтә; икенчедән, Ли Кан һәм Ма Янруның тикшеренү мәкаләсендә аларның химик составы Көнбатыш сода известь пыяласыныкыннан аерылып торуы, һәм яндыру технологиясе башлангыч керамика технологиясеннән алынганлыгы күрсәтелә, нәтиҗәдә, алар Кытайда ясалган.

Шул ук вакытта, Көнчыгыш Хань династиясеннән соң, Кытай пыяласы составы тагын үзгәрде. Кургаш барий силикаты пыяласы популяр түгел иде, ләкин Кытайга гына хас булган тагын бер төр пыяла барлыкка килде, атап әйткәндә, югары кургашлы силикат пыяла, ул әкренләп өйдә ясалган төп агымга әйләнде. Кытайда пыяла.

Өченчедән, Тан династиясендәге Фамен гыйбадәтханәсенең пыяла касәсе

Югары кургашлы силикат пыяласының үтә күренмәлелеге һәм ялтыравыклыгы сизелерлек яхшырды, һәм аны өрдереп тә була. Шуңа күрә, технологик туплану чорыннан соң, ул Тан һәм Сун династияләре чорында популярлашты, һәм Фамен гыйбадәтханәсе пыяла стаканнары шуларның берсе.

1987 елда Шэньси провинциясенең Баодзи провинциясенең Фуфэн шәһәрендә урнашкан Фамен гыйбадәтханәсендә җир асты сараеның арткы бүлмәсеннән пыяла чәй чынаяклары һәм чәй тартмасы табылган. Чәй чынаяклары үтә күренмәле, бераз яшел төстә булган, ә стеналарда вак күбекләр таралган. Эчке һәм тышкы стеналар тигез һәм яңа булып күренә.

Фамен гыйбадәтханәсенең җир асты сараенда барлыгы 20 пыяла әйбер табылган, шуларның 18е Көнбатыш Азия стилендә, ләкин чәй чынаяклары һәм тәлинкәләре Кытайга гына хас һәм Кытайда җитештерелгән пыяла әйберләргә карый.

Global Network Finance and Science Popularization China сайтында китерелгән "Сез борынгы Кытайда да пыяла булганын белмәскә мөмкин" мәкаләсендә моның шартлатылган югары кургашлы силикатлы пыяла савыт-саба булуы, ләкин югары кургашлы силикатлы пыяла эри торган тигельләргә бик нык коррозиягә бирелүе күрсәтелә. Соңрак, калий оксиды калий кургашлы силикатлы пыяла ясау өчен кайбер кургаш оксидын алыштыру өчен кулланылган, һәм "бу төр пыяла Тан династиясенең уртасыннан ахырына кадәр Сун династиясенә кадәр популяррак булган".

Алар арасында Сун династиясендә пыяла савыт-саба коллекциясе чагыштырмача бай булган, мәсәлән, пыяла казлар, пыяла йөзем шашлыклары, штатив формасындагы савыт-сабалар, йомырка формасындагы савыт-сабалар, пыяла чәч кыстыргычлары һәм пыяла чәч кыстыргычлары.

Гомумән алганда, Юань династиясенә кадәр Кытай төрле пыяла әйберләрен җитештерә генә түгел, ә Көнбатыштан калышмаган берничә уникаль пыяла төрен дә эшләп чыгарган. Хәтта Вэй китабында ул вакыттагы көнкүреш пыяла әйберләренең "Көнбатышныкыннан да матуррак ялтыравыклы" булуы да язылган. Әгәр без моңа технология һәм инновацион куллану ягыннан карасак, Кытай Көнбатышны ачыктан-ачык узып китә. Юань династиясеннән соң Кытайның пыяла җитештерү сәнәгате үсештә дәвам иткән, ләкин Сәнәгать революциясеннән соң гына ул чыннан да Көнбатыштан артта калган.

Ниһаять, борынгы Кытайда пыяла ясалуы гаҗәп түгел. Күп кеше "төсле пыяла" турында ишеткән. Пыяла - төсле пыяла төре. Шуңа күрә, археология булмаса да, төсле пыяла җитештерү процессы борынгы китапларда теркәлгән, без пыяланың борынгы Кытайда ясалуын белә алабыз. Ләкин сәер нәрсә шунда: ни өчен күп кеше борынгы Кытайда пыяла ясалмаганын, ә Көнбатыш миссионерлары килгәннән соң гына Кытайда ясала алганын хәтерли? Бу сорау турында уйлану бик куркыныч.